Maksymalny czas pracy zależy od tego, czy stosuje się ogólne przepisy Kodeksu pracy, czy szczególne regulacje dotyczące kierowców zawodowych. Standardowa norma wynosi 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin tygodniowo. Po doliczeniu nadgodzin średni tygodniowy czas pracy nie może przekroczyć 48 godzin. Kierowca może pracować do 60 godzin w pojedynczym tygodniu, ale w całym okresie rozliczeniowym jego średnia również nie może przekroczyć 48 godzin.
Dwa reżimy prawne czasu pracy
To, jaki maksymalny czas pracy obowiązuje, wynika przede wszystkim z rodzaju wykonywanej pracy. Wobec większości pracowników stosuje się Kodeks pracy. Kierowców zawodowych obejmują natomiast także przepisy Ustawy o czasie pracy kierowców oraz, w zakresie czasu prowadzenia pojazdu i odpoczynków, Rozporządzenia (WE) nr 561/2006.
| Grupa pracowników | Podstawowa norma | Najważniejsze ograniczenie |
|---|---|---|
| Pracownik objęty Kodeksem pracy | 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin tygodniowo | Średnio maksymalnie 48 godzin tygodniowo z nadgodzinami |
| Kierowca zawodowy | Limity wynikające z ustawy i przepisów unijnych | Do 60 godzin pracy w tygodniu, średnio 48 godzin w okresie rozliczeniowym |
| Kierowca w zakresie prowadzenia pojazdu | 9 godzin dziennie | Do 10 godzin dwa razy w tygodniu i maksymalnie 90 godzin w dwóch kolejnych tygodniach |
W obu przypadkach znaczenie ma okres rozliczeniowy. Jest to ustalony przedział, w którym pracodawca rozlicza przepracowane godziny, odpoczynki i nadgodziny. Dłuższa praca w jednym tygodniu może więc zostać zrównoważona krótszą pracą w innym, ale nie znosi to limitów dobowych ani tygodniowych.
Limity dla pracownika objętego Kodeksem pracy
W podstawowym systemie czasu pracy pracownik może wykonywać pracę do 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy. Norma 40 godzin jest rozliczana w przyjętym okresie rozliczeniowym, dlatego liczba godzin w poszczególnych tygodniach może się różnić, jeżeli zachowana zostanie średnia.
Praca ponad obowiązującą normę albo ponad przedłużony dobowy wymiar czasu pracy jest pracą w godzinach nadliczbowych. Nadgodziny nie powinny być stałym elementem grafiku. Są dopuszczalne między innymi w razie akcji ratowniczej, usuwania awarii albo wystąpienia szczególnych potrzeb pracodawcy.
Po uwzględnieniu nadgodzin tygodniowy czas pracy nie może przekraczać przeciętnie 48 godzin w przyjętym okresie rozliczeniowym. Podstawowy roczny limit nadgodzin wynosi 150 godzin, choć przepisy zakładowe lub umowa o pracę mogą określać inną liczbę. Trzeba przy tym zachować prawo do co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku dobowego i co najmniej 35 godzin odpoczynku tygodniowego.
W niektórych systemach czasu pracy dobowy wymiar może być dłuższy niż 8 godzin. Przykładowo system równoważny pozwala, w określonych warunkach, wydłużyć pracę do 12 godzin, a w szczególnych rodzajach pracy do 16 lub 24 godzin. Takie wydłużenie musi wynikać z właściwego systemu czasu pracy i być równoważone krótszą pracą lub czasem wolnym. Nie oznacza ono prawa do dowolnego planowania wielogodzinnych zmian.
Jakie limity obowiązują kierowcę zawodowego?
U kierowcy trzeba rozdzielić czas pracy od czasu prowadzenia pojazdu. Jazda jest tylko jedną z czynności wliczanych do czasu pracy. Do tego czasu należą także zadania związane z realizacją przewozu, w szczególności:
- prowadzenie pojazdu oraz przygotowanie go do trasy
- załadunek, rozładunek i nadzorowanie tych czynności
- czynności spedycyjne i niezbędne formalności administracyjne
- codzienna obsługa, czyszczenie i utrzymanie pojazdu lub przyczepy
- pomoc pasażerom przy wsiadaniu i wysiadaniu oraz inne zadania wynikające ze zlecenia
Dlatego czas spędzony za kierownicą nie może być automatycznie utożsamiany z całym czasem pracy. Do prawidłowego rozliczenia wykorzystuje się między innymi dane z tachografu, karty kierowcy oraz ewidencji prowadzonej przez pracodawcę.
| Kategoria limitu | Maksymalna wartość | Czego dotyczy? |
|---|---|---|
| Czas pracy w jednym tygodniu | 60 godzin | Łączny czas pracy, w tym czynności inne niż prowadzenie |
| Średni czas pracy | 48 godzin tygodniowo | Średnia w przyjętym okresie rozliczeniowym, z nadgodzinami |
| Czas prowadzenia w ciągu dnia | 9 godzin | Możliwe przedłużenie do 10 godzin dwa razy w tygodniu |
| Czas prowadzenia w dwóch kolejnych tygodniach | 90 godzin | Łączny czas jazdy, a nie cały czas pracy |
Limit 60 godzin odnosi się do całkowitego czasu pracy kierowcy w danym tygodniu. Nie można więc wykorzystać go jako limitu samej jazdy. Czas prowadzenia jest ograniczony odrębnie, a kierowca musi jeszcze zachować wymagane przerwy i odpoczynki. W praktyce może przepracować 60 godzin, ale nie może przez cały ten czas prowadzić pojazdu.
Przy planowaniu grafiku należy sprawdzać zgodność w kilku kolejnych krokach:
- ustal łączny czas pracy, w tym jazdę, załadunek, rozładunek i czynności administracyjne
- sprawdź dzienny czas prowadzenia oraz wymagane przerwy
- porównaj sumę czasu jazdy w dwóch kolejnych tygodniach z limitem 90 godzin
- zweryfikuj tygodniowy limit 60 godzin i średnią 48 godzin w okresie rozliczeniowym
Praca w nocy, odpoczynki i ewidencja
Jeżeli kierowca wykonuje pracę w porze nocnej, jego dobowy czas pracy nie może przekroczyć 10 godzin między dwoma kolejnymi odpoczynkami dobowymi albo między odpoczynkiem dobowym i tygodniowym. Porę nocną określa pracodawca jako czterogodzinny przedział przypadający między godziną 00:00 a 7:00.
Kierowcy podlegają także szczególnym zasadom odpoczynku tygodniowego. Regularny odpoczynek trwa co najmniej 45 godzin, a skrócony co najmniej 24 godziny. Skrócenie wymaga późniejszej rekompensaty do poziomu regularnego odpoczynku. W przewozach międzynarodowych dodatkowe zasady mogą wynikać z Pakietu Mobilności, dlatego prawidłowe rozliczenie zależy od rodzaju trasy i organizacji przewozu.
Pracodawca powinien prowadzić ewidencję czasu pracy kierowcy, a dane z tachografu muszą umożliwiać odtworzenie aktywności, prowadzenia pojazdu, przerw i odpoczynków. Sama analiza liczby godzin jazdy nie wystarcza do oceny, czy nie przekroczono limitu czasu pracy.
Na co uważać przy przekroczeniu norm?
Przekroczenie limitów może prowadzić do odpowiedzialności pracodawcy, przewoźnika lub kierowcy, zależnie od rodzaju naruszenia. Sankcje mogą obejmować kary finansowe, a nieprawidłowa ewidencja albo błędne dane z tachografu utrudniają wykazanie zgodności z przepisami.
Największe ryzyko powstaje, gdy:
- czas załadunku i innych czynności nie zostaje doliczony do czasu pracy
- limit czasu jazdy jest traktowany jako limit całej pracy kierowcy
- 60 godzin w tygodniu jest planowane bez sprawdzenia średniej 48 godzin w okresie rozliczeniowym
- praca w porze nocnej nie zostaje uwzględniona przy limicie 10 godzin
- dane z tachografu i ewidencja pracodawcy nie są ze sobą zgodne
Najkrócej mówiąc, pracownik objęty Kodeksem pracy ma normę 8 godzin na dobę i 40 godzin tygodniowo, a wraz z nadgodzinami średnio nie więcej niż 48 godzin tygodniowo. Kierowca zawodowy może pracować do 60 godzin w konkretnym tygodniu, lecz jego średnia w okresie rozliczeniowym również nie może przekroczyć 48 godzin. Osobno trzeba kontrolować czas prowadzenia pojazdu, który wynosi zwykle 9 godzin dziennie i maksymalnie 90 godzin w dwóch kolejnych tygodniach.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej analizy prawnej. W przypadku wątpliwości dotyczących rozliczenia czasu pracy, tachografu lub konkretnego systemu czasu pracy należy skonsultować się ze specjalistą prawa pracy albo prawa transportowego.
