Pracownik ma prawo odmówić wykonywania pracy, gdy warunki naruszają przepisy BHP i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla jego zdrowia lub życia albo dla innych osób. Musi jednak niezwłocznie zawiadomić przełożonego. W takiej sytuacji zachowuje prawo do wynagrodzenia.
Kiedy pracownik może powstrzymać się od pracy?
Podstawą tego uprawnienia jest art. 210 Kodeksu pracy. Nie każde uchybienie związane z bezpieczeństwem uzasadnia odmowę. Zagrożenie musi być bezpośrednie, czyli realne i aktualne, a pracownik powinien móc wskazać, na czym polega ryzyko dla zdrowia lub życia.
Pracownik sam ocenia sytuację, ale jego decyzja nie może wynikać wyłącznie z niechęci do wykonania polecenia. Znaczenie mają konkretne warunki pracy, naruszone zasady BHP oraz skala zagrożenia. Jeżeli samo powstrzymanie się od pracy nie usuwa niebezpieczeństwa, pracownik może oddalić się z miejsca zagrożenia, również po zawiadomieniu przełożonego.
| Sytuacja | Prawo do wynagrodzenia | Wymóg zawiadomienia |
|---|---|---|
| Warunki pracy naruszają przepisy BHP i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia | Tak, za czas powstrzymania się od pracy lub oddalenia się z miejsca zagrożenia | Tak, przełożonego należy zawiadomić niezwłocznie |
| Stan psychofizyczny nie pozwala bezpiecznie wykonywać pracy wymagającej szczególnej sprawności i stwarza zagrożenie dla innych osób | Nie, pracownik nie zachowuje prawa do wynagrodzenia | Tak, przełożonego należy zawiadomić przed powstrzymaniem się od pracy |
Drugi przypadek dotyczy tylko prac wymagających szczególnej sprawności psychofizycznej. Chodzi o sytuację, w której problemem nie są warunki stanowiska, lecz niedyspozycja pracownika, na przykład stan uniemożliwiający bezpieczne wykonywanie zadań i mogący zagrozić innym osobom. Przepisy nie wymagają, aby taka niedyspozycja była wcześniej potwierdzona badaniem lekarskim.
Prawo do powstrzymania się od pracy i oddalenia się z miejsca zagrożenia nie obejmuje pracowników, których podstawowym obowiązkiem jest ratowanie życia ludzkiego lub mienia, między innymi strażaków czy ratowników.
Jak skorzystać z prawa do odmowy pracy?
W razie zagrożenia należy działać w określonej kolejności. Najważniejsze jest szybkie przekazanie informacji przełożonemu, ponieważ brak zawiadomienia może podważyć prawidłowość skorzystania z tego uprawnienia:
- Oceń zagrożenie – sprawdź, czy warunki pracy naruszają przepisy lub zasady BHP i stwarzają bezpośrednie niebezpieczeństwo dla zdrowia albo życia.
- Zawiadom przełożonego – przekaż niezwłocznie informację o zagrożeniu oraz o zamiarze powstrzymania się od pracy. Jeśli niebezpieczeństwo nadal istnieje, poinformuj także o oddaleniu się z tego miejsca.
- Przerwij pracę lub oddal się – powstrzymaj się od wykonywania zadania, a gdy samo przerwanie pracy nie usuwa ryzyka, opuść miejsce zagrożenia.
Pracownik nie powinien ponosić niekorzystnych konsekwencji za zgodne z art. 210 Kodeksu pracy powstrzymanie się od pracy albo oddalenie się z miejsca zagrożenia. Ochrona obejmuje również zachowanie prawa do wynagrodzenia w przypadku zagrożenia wynikającego z warunków pracy.
Jakie inne prawa BHP przysługują pracownikowi?
Przepisy nakładają na pracodawcę obowiązek organizowania pracy w sposób bezpieczny i zapewnienia pracownikom informacji oraz wyposażenia potrzebnego do ochrony zdrowia. Do podstawowych praw pracownika należą:
- bezpłatne szkolenia BHP, w tym instruktaż ogólny i stanowiskowy oraz szkolenia okresowe,
- profilaktyczne badania lekarskie, czyli badania wstępne, okresowe i kontrolne,
- bezpieczne i higieniczne stanowisko pracy zorganizowane zgodnie z przepisami,
- przydział środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego, gdy wymagają tego warunki pracy.
Pracownik ma także prawo otrzymać informacje o ryzyku zawodowym i zasadach postępowania w sytuacjach niebezpiecznych. Korzystanie z tych uprawnień wiąże się jednak z obowiązkami, między innymi udziałem w szkoleniach, stosowaniem środków ochrony, wykonywaniem poleceń dotyczących BHP oraz niezwłocznym zgłaszaniem wypadków i zagrożeń.
Co zrobić, gdy pracodawca nie przestrzega przepisów BHP?
Najpierw warto zgłosić zagrożenie przełożonemu lub pracodawcy i zachować potwierdzenie takiego zgłoszenia, na przykład wiadomość albo kopię pisma. Jeżeli problem jest ignorowany, pracownik może zwrócić się do Państwowej Inspekcji Pracy. Inspektor pracy może skontrolować warunki zatrudnienia i podjąć działania w razie naruszenia praw pracownika.
Za naruszenie przepisów lub zasad BHP osoba odpowiedzialna za stan bezpieczeństwa w zakładzie albo kierująca pracownikami może ponosić odpowiedzialność wykroczeniową. Sama odmowa pracy nie zastępuje zgłoszenia zagrożenia, dlatego informację o niebezpieczeństwie należy przekazać przełożonemu możliwie szybko i konkretnie.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi indywidualnej porady prawnej.
