Stosunek pracy to więź prawna regulowana Kodeksem pracy, w której pracownik wykonuje określonego rodzaju pracę na rzecz pracodawcy, pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym, za wynagrodzeniem. Tworzą go nie tylko umowy o pracę, lecz także powołanie, wybór, mianowanie i spółdzielcza umowa o pracę. O charakterze zatrudnienia decydują przede wszystkim rzeczywiste warunki wykonywania pracy, a nie nazwa podpisanego dokumentu.
Czym jest stosunek pracy?
Definicję zawiera art. 22 § 1 Kodeksu pracy. Pracownik zobowiązuje się w nim do osobistego wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem, w miejscu oraz czasie wyznaczonym przez pracodawcę. Pracodawca zobowiązuje się natomiast do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem.
Stosunek pracy jest więc szczególną więzią prawną między pracownikiem a pracodawcą. Do takiego zatrudnienia stosuje się Kodeks pracy i inne przepisy prawa pracy. Z dniem rozpoczęcia pracy pracownik uzyskuje status pracowniczy, a wraz z nim prawa, których co do zasady nie zapewniają umowy cywilnoprawne.
Jakie cechy wyróżniają stosunek pracy?
O istnieniu stosunku pracy decyduje łączne występowanie określonych cech. Najważniejsze z nich to:
- Osobiste wykonywanie pracy – pracownik co do zasady nie może powierzyć swoich obowiązków innej osobie.
- Podporządkowanie pracodawcy – pracownik wykonuje polecenia dotyczące pracy, o ile nie są one sprzeczne z prawem ani z umową.
- Wykonywanie pracy w określonym miejscu i czasie – organizację pracy ustala pracodawca, choć szczegółowy zakres tej swobody może zależeć od stanowiska i systemu pracy.
- Odpłatność – praca jest wykonywana za wynagrodzeniem, którego pracownik nie może się zrzec.
- Powtarzalność świadczenia – praca jest wykonywana w sposób ciągły lub powtarzalny, a nie wyłącznie dla osiągnięcia jednorazowego rezultatu.
- Ryzyko pracodawcy – pracodawca ponosi ryzyko gospodarcze, techniczne i osobowe związane z organizacją działalności oraz wykonywaniem pracy.
Podporządkowanie nie oznacza, że pracodawca może wydawać dowolne polecenia. Muszą one dotyczyć pracy, pozostawać zgodne z przepisami i mieścić się w granicach uzgodnionego rodzaju zatrudnienia. Ryzyko pracodawcy oznacza natomiast, że pracownik nie przejmuje odpowiedzialności za powodzenie całego przedsięwzięcia gospodarczego. Jego obowiązkiem jest staranne wykonywanie powierzonych zadań.
Jakie umowy i akty tworzą stosunek pracy?
Kodeks pracy wskazuje zamknięty katalog podstaw nawiązania stosunku pracy. Należą do niego:
- Umowa o pracę – najczęstsza podstawa zatrudnienia. Może być zawarta na okres próbny, czas określony albo czas nieokreślony.
- Powołanie – stosowane w przypadkach wskazanych w przepisach, zwykle przy określonych stanowiskach kierowniczych lub publicznych.
- Wybór – stosunek pracy powstaje w związku z wyborem na określoną funkcję, jeżeli przepisy przewidują taką podstawę zatrudnienia.
- Mianowanie – charakterystyczne dla niektórych grup zawodowych, gdy szczególne przepisy uzależniają zatrudnienie od mianowania.
- Spółdzielcza umowa o pracę – występuje w ramach stosunku członkostwa w spółdzielni pracy.
Każda z tych podstaw prowadzi do zatrudnienia pracowniczego, a więc objętego ochroną Kodeksu pracy. Sama forma nawiązania stosunku pracy może wpływać na szczegółowe zasady zatrudnienia, ale nie zmienia jego pracowniczego charakteru.
Czym różni się umowa o pracę od umów cywilnoprawnych?
Umowa zlecenia i umowa o dzieło są regulowane przez Kodeks cywilny, a nie przez Kodeks pracy. Należą do zatrudnienia niepracowniczego. Strony mają w ich przypadku większą swobodę w ustalaniu sposobu wykonywania zobowiązania, a wykonawca nie otrzymuje automatycznie wszystkich uprawnień pracowniczych.
| Cecha | Stosunek pracy i umowa o pracę | Umowy cywilnoprawne – zlecenie lub dzieło |
|---|---|---|
| Podporządkowanie | Pracownik wykonuje pracę pod kierownictwem pracodawcy i stosuje się do jego zgodnych z prawem poleceń. | Wykonawca co do zasady zachowuje większą samodzielność. Zleceniodawca nie organizuje pracy w sposób właściwy dla stosunku pracy. |
| Osobiste świadczenie | Pracownik wykonuje pracę osobiście. | Przy zleceniu możliwość zastępstwa może wynikać z umowy, zwyczaju albo okoliczności. Umowa o dzieło jest wykonywana przez przyjmującego zamówienie, zgodnie z jej treścią. |
| Przedmiot zobowiązania | Praca określonego rodzaju, wykonywana starannie i powtarzalnie na rzecz pracodawcy. | Przy zleceniu chodzi o dokonanie określonych czynności, a przy dziele o osiągnięcie oznaczonego, sprawdzalnego rezultatu. |
| Ryzyko | Podstawowe ryzyko organizacyjne, gospodarcze i techniczne ponosi pracodawca. | Wykonawca ponosi większą odpowiedzialność za sposób wykonania zobowiązania i jego rezultat, zwłaszcza przy umowie o dzieło. |
| Urlop wypoczynkowy | Pracownik ma ustawowe prawo do corocznego, płatnego urlopu wypoczynkowego. | Umowa zlecenia ani umowa o dzieło nie dają same przez się prawa do urlopu pracowniczego. |
| Składki ZUS | Zatrudnienie podlega zasadom ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych właściwym dla pracowników. | Przy zleceniu zakres ubezpieczeń zależy między innymi od innych tytułów do ubezpieczeń. Umowa o dzieło co do zasady nie podlega ubezpieczeniom społecznym, z wyjątkami wynikającymi z przepisów. |
Umowa zlecenia jest umową starannego działania. Oznacza to, że zleceniobiorca powinien wykonywać uzgodnione czynności z należytą starannością, ale nie musi zagwarantować konkretnego rezultatu. Umowa o dzieło dotyczy natomiast wykonania określonego rezultatu, na przykład projektu, utworu lub przedmiotu spełniającego ustalone wymagania.
Różnice dotyczą także świadczeń pracowniczych. Osoba zatrudniona na umowie o pracę korzysta między innymi z przepisów o czasie pracy, odpoczynku, urlopach, ochronie rodzicielstwa i minimalnym wynagrodzeniu. Przy umowie zlecenia mogą występować obowiązki ubezpieczeniowe i minimalna stawka godzinowa, ale nie oznacza to powstania stosunku pracy. Umowa o dzieło co do zasady nie jest objęta minimalną stawką godzinową ani ubezpieczeniami społecznymi.
Czy nazwa umowy decyduje o jej charakterze?
Nie. Zgodnie z art. 22 § 11 Kodeksu pracy nie można zastąpić umowy o pracę umową cywilnoprawną, jeżeli praca jest faktycznie wykonywana w warunkach określonych dla stosunku pracy. Ocenie podlega więc rzeczywisty sposób wykonywania obowiązków.
Przykładowo, samo określenie dokumentu jako „umowa zlecenia” nie przesądza o jego cywilnoprawnym charakterze, jeżeli wykonawca codziennie pracuje w wyznaczonych godzinach, w określonym miejscu, osobiście, pod stałym nadzorem przełożonego i za stałym wynagrodzeniem. Taki układ może wskazywać na istnienie stosunku pracy.
W razie sporu sąd pracy może ustalić, że między stronami istniał stosunek pracy. Skutkiem może być konieczność rozliczenia uprawnień pracowniczych, takich jak urlop wypoczynkowy, wynagrodzenie za pracę lub świadczenia związane z ochroną pracownika. Wątpliwości można także skonsultować z Państwową Inspekcją Pracy, która sprawuje nadzór nad przestrzeganiem przepisów prawa pracy.
Najważniejsze kryterium jest zatem proste: jeżeli praca jest wykonywana osobiście, odpłatnie, pod kierownictwem pracodawcy oraz w wyznaczonym przez niego miejscu i czasie, sama nazwa umowy nie wyłącza stosunku pracy.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie.
