Stosunek pracy to więź prawna między pracownikiem a pracodawcą. Pracownik wykonuje określony rodzaj pracy osobiście, pod kierownictwem pracodawcy oraz w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym, a pracodawca zatrudnia go za wynagrodzeniem. Taką definicję zawiera art. 22 Kodeksu pracy.
Co to jest stosunek pracy?
Stosunek pracy powstaje wtedy, gdy sposób współpracy odpowiada warunkom określonym w Kodeksie pracy. Pracownik zobowiązuje się wykonywać pracę na rzecz pracodawcy, zgodnie z jego poleceniami i organizacją pracy. W zamian pracodawca ma obowiązek zatrudniać pracownika oraz wypłacać mu wynagrodzenie.
Nie chodzi wyłącznie o nazwę podpisanego dokumentu. O charakterze relacji decyduje przede wszystkim to, jak praca jest wykonywana w praktyce. Stosunek pracy może wynikać z umowy o pracę, ale także z innych podstaw przewidzianych w przepisach.
Jakie cechy decydują o istnieniu stosunku pracy?
O stosunku pracy świadczy łączne występowanie kilku elementów. Najważniejsze z nich to:
- Osobiste wykonywanie pracy – pracownik co do zasady nie może swobodnie powierzyć swoich obowiązków innej osobie.
- Podporządkowanie pracodawcy – pracownik wykonuje polecenia dotyczące pracy i podlega organizacji ustalonej przez pracodawcę.
- Odpłatność – praca w ramach stosunku pracy jest wykonywana za wynagrodzeniem.
- Ciągłość i powtarzalność – praca jest świadczona w sposób regularny, a nie wyłącznie w celu osiągnięcia jednorazowego rezultatu.
- Wykonywanie pracy na rzecz i ryzyko pracodawcy – to pracodawca organizuje pracę i ponosi zasadnicze ryzyko gospodarcze związane z działalnością.
Podporządkowanie nie musi oznaczać wydawania szczegółowego polecenia przy każdej czynności. Może przejawiać się także w kontroli godzin pracy, obowiązku obecności w określonym miejscu, ustalaniu grafiku, nadzorze przełożonego lub konieczności przestrzegania procedur zakładowych.
| Kryterium | Stosunek pracy | Umowa cywilnoprawna |
|---|---|---|
| Podporządkowanie | Praca odbywa się pod kierownictwem pracodawcy. | Wykonawca ma zwykle większą swobodę organizowania pracy. |
| Miejsce i czas | Pracodawca może wyznaczać miejsce oraz rozkład czasu pracy. | Strony mogą pozostawić wykonawcy większą autonomię. |
| Ryzyko | Ryzyko organizacyjne i gospodarcze ponosi przede wszystkim pracodawca. | Wykonawca może ponosić część ryzyka związanego z realizacją zlecenia lub dzieła. |
| Osobiste świadczenie | Pracownik wykonuje pracę osobiście. | Zakres dopuszczalnego zastępstwa zależy od rodzaju umowy i jej treści. |
Sama obecność jednego elementu nie zawsze przesądza o kwalifikacji relacji. W razie sporu analizuje się wszystkie okoliczności, w tym sposób wydawania poleceń, kontrolę pracy, organizację czasu oraz rozkład ryzyka.
Na jakiej podstawie nawiązuje się stosunek pracy?
Kodeks pracy przewiduje kilka podstaw nawiązania stosunku pracy:
- Umowa o pracę.
- Powołanie.
- Wybór.
- Mianowanie.
- Spółdzielcza umowa o pracę.
Najczęściej stosunek pracy powstaje na podstawie umowy o pracę, zawartej na okres próbny, czas określony albo czas nieokreślony. Powołanie, wybór i mianowanie stosuje się tylko w przypadkach wskazanych w przepisach. Spółdzielcza umowa o pracę dotyczy członków spółdzielni pracy.
Dlaczego nazwa umowy nie jest decydująca?
Strony nie mogą skutecznie wyłączyć przepisów prawa pracy samym nazwaniem dokumentu „umową zlecenia” albo „umową o dzieło”. Jeżeli w praktyce praca jest wykonywana osobiście, regularnie, pod kierownictwem, w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę oraz za wynagrodzeniem, może zostać uznana za wykonywaną w ramach stosunku pracy.
Art. 22 Kodeksu pracy zakazuje zastępowania umowy o pracę umową cywilnoprawną przy zachowaniu warunków wykonywania pracy właściwych dla zatrudnienia pracowniczego. Oznacza to, że decydujące znaczenie ma rzeczywisty sposób wykonywania pracy, a nie tytuł umowy.
Pracownik może wystąpić do sądu pracy z żądaniem ustalenia istnienia stosunku pracy. Z takim powództwem, na rzecz pracownika, może wystąpić także inspektor pracy. Sąd ocenia faktyczne warunki współpracy, między innymi zakres nadzoru, obowiązek osobistego świadczenia, ustalone godziny, miejsce pracy i sposób ponoszenia ryzyka.
Notatka ekspercka: błędna kwalifikacja zatrudnienia może prowadzić do obowiązku rozliczenia świadczeń wynikających ze stosunku pracy, jeżeli spełnione są przesłanki ich przyznania. Pracodawca może także ponosić odpowiedzialność za naruszenie przepisów prawa pracy, w tym ryzyko grzywny od 1000 zł do 30 000 zł w przypadkach wskazanych w Kodeksie pracy.
Najprostsze rozróżnienie polega na sprawdzeniu, kto faktycznie organizuje pracę. Im silniejsza kontrola pracodawcy nad miejscem, czasem i sposobem wykonywania obowiązków, tym większe znaczenie ma kwalifikacja relacji jako stosunku pracy.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W przypadku sporu dotyczącego charakteru zatrudnienia warto skonsultować sytuację z prawnikiem lub Państwową Inspekcją Pracy.
