Wypowiedzenie umowy ze skutkiem natychmiastowym kończy stosunek prawny bez zachowania okresu wypowiedzenia, ale można je złożyć tylko wtedy, gdy pozwala na to ustawa albo treść umowy. Samo przekonanie, że dalsza współpraca jest niekorzystna, nie wystarcza. Błędne zastosowanie tego trybu może prowadzić do sporu i obowiązku zapłaty odszkodowania.
Wypowiedzenie, odstąpienie i porozumienie stron – czym się różnią?
Te pojęcia bywają używane zamiennie, choć oznaczają różne czynności prawne. Wypowiedzenie jest jednostronnym oświadczeniem. Druga strona nie musi go akceptować, aby wywołało skutek, o ile zostało złożone zgodnie z prawem i umową. Co do zasady działa na przyszłość, czyli kończy stosunek prawny bez obowiązku zwrotu świadczeń spełnionych wcześniej.
Odstąpienie od umowy wymaga podstawy ustawowej albo umownego zastrzeżenia. W wielu przypadkach prowadzi do traktowania umowy tak, jakby nie została zawarta, i wiąże się ze zwrotem wzajemnych świadczeń. Porozumienie stron jest natomiast zgodnym ustaleniem obu stron co do zakończenia umowy. Nie jest czynnością jednostronną.
| Cecha | Wypowiedzenie | Odstąpienie | Porozumienie |
|---|---|---|---|
| Podstawa prawna | Ustawa albo umowa | Ustawa albo umowa, na przykład art. 395 lub art. 491 Kodeksu cywilnego | Zgodna wola stron, w granicach swobody umów |
| Wymagana zgoda | Nie | Nie | Tak |
| Uzasadnienie | Zależy od rodzaju umowy i podstawy wypowiedzenia | Zależy od podstawy odstąpienia | Zwykle nie jest konieczne, jeśli strony uzgodnią zakończenie umowy |
| Skutek | Najczęściej ustanie stosunku na przyszłość | Często skutek wsteczny, chyba że przepisy lub umowa stanowią inaczej | W terminie i na zasadach ustalonych przez strony |
Kiedy prawo pozwala na rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia?
Umowa o pracę – art. 52 i 55 Kodeksu pracy
W stosunku pracy tryb natychmiastowy jest ściśle uregulowany przez Kodeks pracy. Pracownik może rozwiązać umowę bez wypowiedzenia między innymi wtedy, gdy pracodawca dopuścił się ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków wobec pracownika. Przykładem może być uporczywe niewypłacanie wynagrodzenia, jednak każda sytuacja wymaga oceny konkretnych faktów i dowodów.
Pracownik może również skorzystać z tego trybu, gdy orzeczenie lekarskie stwierdza szkodliwy wpływ wykonywanej pracy na jego zdrowie, a pracodawca nie przenosi go w terminie do innej pracy odpowiadającej stanowi zdrowia i kwalifikacjom.
Pracodawca może rozwiązać umowę bez wypowiedzenia z winy pracownika, czyli zastosować tak zwane zwolnienie dyscyplinarne, gdy pracownik:
- Ciężko naruszył podstawowe obowiązki pracownicze – na przykład przepisy BHP, ustalony porządek pracy albo obowiązek zachowania tajemnicy.
- Popełnił w czasie trwania umowy przestępstwo uniemożliwiające dalsze zatrudnienie na zajmowanym stanowisku, jeżeli przestępstwo jest oczywiste albo stwierdzone prawomocnym wyrokiem.
- Zawinienie utracił uprawnienia niezbędne do wykonywania pracy na danym stanowisku.
Pracodawca nie może zastosować tego trybu po upływie miesiąca od uzyskania wiadomości o okoliczności uzasadniającej rozwiązanie umowy. Jeżeli pracownika reprezentuje zakładowa organizacja związkowa, przed podjęciem decyzji pracodawca powinien przeprowadzić wymaganą konsultację.
Kodeks pracy przewiduje także przypadki rozwiązania umowy bez wypowiedzenia z przyczyn niezawinionych przez pracownika, między innymi z powodu długotrwałej niezdolności do pracy. Są to regulacje szczegółowe, uzależnione od stażu pracy, rodzaju nieobecności i okresów pobierania świadczeń. Nie można utożsamiać ich z rozwiązaniem umowy z winy pracownika.
Umowy cywilnoprawne – Kodeks cywilny i treść kontraktu
Przepisy dotyczące umowy o pracę nie mają zastosowania do umów cywilnoprawnych. Przy zleceniu, najmie, umowie o świadczenie usług czy kontrakcie B2B trzeba najpierw sprawdzić treść konkretnej umowy oraz właściwe przepisy Kodeksu cywilnego.
Możliwość natychmiastowego zakończenia umowy może wynikać z przepisu szczególnego, charakteru danego stosunku prawnego albo wyraźnej klauzuli umownej. Przykładowo, przepisy o najmie przewidują określone uprawnienia w razie istotnych wad rzeczy, nieprawidłowego korzystania z lokalu lub zaległości czynszowych. Nie oznacza to jednak, że każdą umowę można zakończyć z dnia na dzień tylko dlatego, że zawiera ogólne sformułowanie o „ważnym powodzie”.
Przy zobowiązaniach bezterminowych o charakterze ciągłym znaczenie może mieć art. 3651 Kodeksu cywilnego. Jeżeli umowa nie określa terminu wypowiedzenia, zastosowanie mogą znaleźć terminy ustawowe lub zwyczajowe, a w pewnych przypadkach zobowiązanie wygasa niezwłocznie po wypowiedzeniu. Ocena zależy jednak od rodzaju umowy i jej postanowień.
Jak napisać i doręczyć wypowiedzenie?
Treść pisma powinna pozwalać jednoznacznie ustalić, kto, komu i jaką umowę wypowiada oraz z jakiej przyczyny korzysta z trybu natychmiastowego. Najbezpieczniej zachować formę pisemną, nawet gdy przepisy dla danej umowy nie wymagają jej wprost.
- Sprawdź umowę i przepisy, które regulują dany stosunek prawny.
- Wpisz miejscowość, datę oraz pełne dane stron.
- Dokładnie oznacz umowę, podając jej rodzaj, datę zawarcia i ewentualnie numer.
- Oświadcz, że rozwiązujesz albo wypowiadasz umowę bez zachowania okresu wypowiedzenia, ze wskazaniem konkretnej podstawy prawnej lub postanowienia umownego.
- Opisz przyczynę w sposób konkretny, rzeczowy i zgodny z dowodami.
- Podpisz pismo i doręcz je tak, aby można było wykazać datę oraz fakt odbioru.
W praktyce często stosuje się doręczenie osobiste za pokwitowaniem albo list polecony za zwrotnym potwierdzeniem odbioru. Przy dokumentach elektronicznych trzeba sprawdzić, czy umowa i przepisy dopuszczają taką formę oraz czy można potwierdzić doręczenie.
Przed wysłaniem pisma sprawdź, czy spełnione są wszystkie podstawowe warunki:
- Czy mam dowody na piśmie lub świadków?
- Czy naruszenie jest na tyle poważne, że przepisy pozwalają na tryb natychmiastowy?
- Czy wskazałem konkretną przyczynę, a nie ogólne niezadowolenie ze współpracy?
- Czy nie minął termin na złożenie oświadczenia?
- Czy sposób doręczenia pozwoli udowodnić datę odbioru?
Jakie ryzyko wiąże się z bezprawnym rozwiązaniem umowy?
Największym błędem jest potraktowanie natychmiastowego wypowiedzenia jako wygodnego sposobu na jednostronne zerwanie każdej umowy. Jeżeli druga strona zakwestionuje podstawę, spór może trafić do sądu. W zależności od rodzaju umowy konsekwencją może być żądanie zapłaty wynagrodzenia, odszkodowania, kary umownej albo świadczeń należnych do końca umówionego okresu.
W umowach cywilnoprawnych sąd może także oceniać wykonywanie uprawnienia przez pryzmat art. 5 Kodeksu cywilnego, który dotyczy nadużycia prawa podmiotowego. Sama obecność klauzuli w umowie nie zawsze przesądza, że jej użycie w konkretnych okolicznościach będzie skuteczne. Znaczenie mogą mieć natura stosunku prawnego, cel postanowienia, sposób naruszenia oraz proporcja między naruszeniem a reakcją strony.
Jeżeli sprawa dotyczy zwolnienia dyscyplinarnego, dużej kwoty, kontraktu B2B albo spornego naruszenia, konsultacja z radcą prawnym lub adwokatem może ograniczyć ryzyko kosztownego błędu. Szybkie zakończenie umowy nie zawsze jest korzystniejsze niż zwykłe wypowiedzenie albo negocjowane porozumienie stron.
Przed wysłaniem pisma trzeba potwierdzić nie tylko samą treść oświadczenia, lecz także podstawę prawną, termin, dowody i skutki finansowe. Bez tego „natychmiastowe” zakończenie umowy może okazać się nieskuteczne albo spowodować odpowiedzialność odszkodowawczą.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawie wymagającej oceny konkretnej umowy, dowodów lub ryzyka finansowego skonsultuj się z radcą prawnym albo adwokatem.
