ZUS może skontrolować L4 w dowolnym momencie, bez stałego harmonogramu wizyt. Najczęściej typuje przypadki wskazujące na możliwe nadużycie, takie jak częste krótkie zwolnienia, „mostkowanie” weekendu, kolejne zaświadczenia od różnych lekarzy albo podejrzenie pracy podczas chorobowego. Kontrolę może przeprowadzić ZUS, a w określonych sytuacjach także pracodawca. W 2026 roku zakres kontroli zmienia się etapami.
Kiedy wchodzą w życie nowe zasady kontroli L4?
Ustawa z 18 grudnia 2025 r. wprowadza zmiany w kilku terminach. Nie należy utożsamiać ich z projektem przejęcia przez ZUS wypłat od pierwszego dnia choroby. W 2026 roku nadal obowiązują dotychczasowe zasady finansowania wynagrodzenia chorobowego.
| Data wejścia w życie | Kluczowa zmiana |
|---|---|
| 27 stycznia 2026 r. | ZUS może kontrolować zwolnienia na opiekę nad chorym dzieckiem lub innym członkiem rodziny oraz żądać wyjaśnień. |
| 13 kwietnia 2026 r. | Wchodzą definicje pracy zarobkowej, czynności incydentalnych i aktywności niezgodnej z celem zwolnienia. Rozszerzają się uprawnienia kontrolerów. |
| 1 stycznia 2027 r. | Planowane jest rozdzielenie niezdolności do pracy przy kilku tytułach ubezpieczenia, jeżeli rodzaj drugiej pracy pozwala na jej wykonywanie. |
Termin dotyczący 2027 roku należy traktować jako przyszłą zmianę. Do końca 2026 roku praca w jednym miejscu podczas L4 wystawionego na inną pracę może zostać uznana za nieprawidłowe wykorzystywanie zwolnienia.
Kto może skontrolować pracownika na L4?
Każdy pracodawca może kontrolować prawidłowość wykorzystywania zwolnienia w okresie, za który wypłaca wynagrodzenie chorobowe. Dotyczy to pierwszych 33 dni niezdolności do pracy w roku, a w przypadku pracownika, który ukończył 50 lat, pierwszych 14 dni.
Pracodawca zgłaszający do ubezpieczenia chorobowego więcej niż 20 osób może również kontrolować zwolnienia, za które wypłaca zasiłki chorobowe lub opiekuńcze. Firma zgłaszająca nie więcej niż 20 ubezpieczonych nie przeprowadza takiej kontroli samodzielnie. Może wystąpić do właściwego oddziału ZUS z wnioskiem o jej przeprowadzenie.
ZUS może działać z własnej inicjatywy albo na wniosek pracodawcy. Prowadzi dwa odrębne rodzaje kontroli. Sprawdza, czy stan zdrowia uzasadniał wystawienie zwolnienia, oraz czy ubezpieczony wykorzystuje je zgodnie z przeznaczeniem.
Kogo ZUS typuje do kontroli?
Kontrola nie jest przypisana do konkretnego dnia zwolnienia. ZUS i pracodawcy mogą przeprowadzić ją w dowolnym czasie, także bez wcześniejszego uprzedzenia. Przy typowaniu spraw analizowane są między innymi powtarzające się schematy absencji i informacje dotyczące kilku tytułów ubezpieczenia.
Na większe zainteresowanie kontrolujących mogą wskazywać następujące sytuacje:
- Częste, krótkie zwolnienia lekarskie, zwłaszcza rozpoczynające się w piątek, poniedziałek albo między dniami wolnymi.
- „Mostkowanie” weekendu lub świąt, czyli zwolnienie przedłużające okres wolny od pracy.
- Kolejne L4 wystawiane przez różnych lekarzy albo z powodu różnych schorzeń.
- Zwolnienie pojawiające się bezpośrednio po odmowie urlopu lub po wcześniejszym zakwestionowaniu prawa do świadczenia.
- Informacje wskazujące, że ubezpieczony pracuje równocześnie dla kilku płatników składek albo prowadzi działalność.
Samo wystąpienie jednego z tych sygnałów nie oznacza, że zwolnienie jest nieprawidłowe. Może jednak spowodować skierowanie sprawy do weryfikacji.
Czy na L4 można pracować?
Praca zarobkowa na zwolnieniu co do zasady pozbawia prawa do świadczenia. Chodzi o każdą aktywność przynoszącą dochód, niezależnie od tego, czy wynika z umowy o pracę, umowy cywilnoprawnej, działalności gospodarczej czy innej podstawy.
Od 13 kwietnia 2026 r. przepisy wyraźniej opisują czynności incydentalne. Są to sporadyczne działania, których podjęcia wymagają istotne okoliczności. Nie mogą naruszać celu zwolnienia ani utrudniać lub wydłużać leczenia. Przykładem może być podpisanie pilnego dokumentu urzędowego, opłacenie rachunku, którego nie da się odroczyć, albo wysłanie jednej faktury, gdy nikt inny nie może tego zrobić.
Wyjątek ten nie pozwala na bieżące wykonywanie obowiązków. Polecenie służbowe pracodawcy nie jest istotną okolicznością i wyklucza uznanie działania za incydentalne. Odpowiedź na mail, przygotowanie raportu, telefon do klienta, logowanie do systemu lub wykonanie zadania na prośbę przełożonego może zostać potraktowane jako praca.
Dozwolone są zwykłe czynności dnia codziennego, jeżeli nie kolidują z zaleceniami lekarza. Dotyczy to na przykład wyjścia do apteki, wizyty lekarskiej, zakupu podstawowych produktów czy przygotowania posiłku. Kod „2” na zwolnieniu oznacza możliwość chodzenia, ale nie daje prawa do pracy ani dowolnej aktywności. Kod „1” wymaga większego ograniczenia wychodzenia, jednak uzasadniona wizyta u lekarza lub w aptece nadal może być dopuszczalna.
Jak wygląda kontrola krok po kroku?
Kontrola może odbyć się w miejscu zamieszkania, czasowego pobytu, prowadzenia działalności lub wykonywania pracy. Od kwietnia 2026 roku przepisy wyraźniej określają uprawnienia kontrolujących. Przebieg może wyglądać następująco:
- Kontroler okazuje imienne upoważnienie oraz dokument potwierdzający tożsamość.
- Sprawdza, czy osoba przebywa w miejscu wskazanym jako adres pobytu i czy wykorzystuje zwolnienie zgodnie z jego celem.
- Może poprosić o dokument tożsamości, a od kwietnia 2026 roku także wejść na teren nieruchomości związanej z miejscem zamieszkania lub prowadzenia działalności, w zakresie potrzebnym do kontroli.
- W razie wątpliwości sporządza protokół, opisując ustalone okoliczności. Gdy nikogo nie zastanie, sporządza notatkę i kontrola może zostać ponowiona.
- Osoba kontrolowana może zgłosić zastrzeżenia do protokołu w ciągu 7 dni od jego otrzymania, wskazując dowody potwierdzające jej stanowisko.
Nieobecność w domu nie przesądza automatycznie o naruszeniu zasad. Wizyta u lekarza, pobyt w aptece lub inna uzasadniona przyczyna mogą wyjaśnić nieobecność. ZUS może też żądać pisemnych wyjaśnień. Na otrzymane pismo trzeba odpowiedzieć, ponieważ brak współpracy może utrudnić ustalenie prawa do świadczenia.
Kontrola powinna szanować prywatność i dane dotyczące zdrowia. Kontroler nie może wymagać informacji o konkretnej chorobie ani żądać ujawnienia diagnozy, jeżeli nie jest to potrzebne do oceny sposobu wykorzystywania zwolnienia.
Co grozi za złamanie zasad L4?
Jeżeli ZUS ustali, że zwolnienie było wykorzystywane nieprawidłowo, może odmówić prawa do zasiłku za okres objęty naruszeniem. Jeżeli świadczenie zostało już wypłacone, ubezpieczony może zostać zobowiązany do jego zwrotu.
Wykonywanie pracy podczas L4 albo aktywność sprzeczna z celem zwolnienia może także naruszać podstawowe obowiązki pracownicze. W poważnych przypadkach pracodawca może rozważyć rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia. Jeżeli doszło do świadomego pobrania nienależnego świadczenia, sprawa może mieć również konsekwencje cywilne lub karne.
Najbezpieczniejsza zasada jest prosta: podczas L4 nie wykonuj obowiązków zawodowych, nawet gdy wydają się krótkie i pilne. Jeżeli masz wątpliwości dotyczące pojedynczej czynności, zwłaszcza przy prowadzeniu działalności lub pracy w kilku miejscach, przed jej wykonaniem skonsultuj sytuację z ZUS albo specjalistą od prawa ubezpieczeń społecznych.
Artykuł dotyczy przepisów i terminów zmian wskazanych w przekazanych materiałach. W sprawie konkretnej kontroli lub decyzji ZUS należy sprawdzić aktualny stan prawny oraz rozważyć konsultację z prawnikiem lub doradcą ubezpieczeniowym.
