Nowelizacja zasad L4 porządkuje przepisy dotyczące pracy zarobkowej i aktywności niezgodnej z celem zwolnienia. Od 13 kwietnia 2026 r. codzienne czynności oraz niektóre działania incydentalne nie będą same w sobie podstawą do odebrania zasiłku. Nadal nie wolno pracować zarobkowo ani podejmować aktywności, która utrudnia leczenie. Możliwość pobierania świadczenia z jednego tytułu i pracy u drugiego zacznie obowiązywać dopiero 1 stycznia 2027 r.
Co zmienia się w zasadach L4?
Podstawą zmian jest nowelizacja ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Dotychczas przepisy posługiwały się pojęciami „pracy zarobkowej” oraz wykorzystywania zwolnienia niezgodnie z jego celem, ale nie definiowały ich wprost. W wielu sprawach znaczenie tych terminów ustalały dopiero sądy.
Od 13 kwietnia 2026 r. ustawa precyzuje, że utrata prawa do zasiłku za cały okres zwolnienia może nastąpić wtedy, gdy ubezpieczony wykonuje pracę zarobkową albo podejmuje aktywność utrudniającą lub wydłużającą leczenie czy rekonwalescencję. Sama obecność poza domem albo wykonanie zwykłej czynności nie wystarczy.
Nie oznacza to zgody na pracę podczas każdego L4. Zmiana ma odróżnić rzeczywiste nadużycie od sytuacji, w której chory musi kupić żywność, odebrać lek lub wykonać sporadyczną czynność, której zaniechanie mogłoby spowodować poważne konsekwencje.
Praca zarobkowa i aktywność niezgodna z celem zwolnienia
Nowe przepisy rozdzielają dwie przesłanki utraty świadczenia. Praca zarobkowa obejmuje każdą czynność mającą charakter zarobkowy, niezależnie od podstawy prawnej. Nie chodzi więc wyłącznie o pracę na etacie. Znaczenie może mieć także wykonywanie zlecenia, działalności gospodarczej lub odpłatnego zadania na rzecz innego podmiotu.
Druga przesłanka dotyczy aktywności, która utrudnia powrót do zdrowia albo wydłuża leczenie. Jej ocena zależy od rodzaju choroby, zaleceń lekarskich i charakteru konkretnego działania. To, co przy jednym schorzeniu może być neutralne, przy innym może pogarszać stan zdrowia.
| Pojęcie | Wcześniejsze podejście | Zasady od 2026 r. |
|---|---|---|
| Praca zarobkowa | Brak definicji ustawowej, szerokie pole do interpretacji i odwoływanie się do orzecznictwa. | Każda czynność o charakterze zarobkowym, niezależnie od stosunku prawnego, z wyłączeniem określonych czynności incydentalnych. |
| Aktywność niezgodna z celem zwolnienia | Ocena zależała od okoliczności sprawy, a samo zachowanie poza domem mogło budzić wątpliwości. | Działanie utrudniające lub wydłużające leczenie albo rekonwalescencję, oceniane z uwzględnieniem stanu zdrowia. |
| Czynności incydentalne | Ich dopuszczalność wynikała głównie z praktyki i orzecznictwa. | Sporadyczne działania wymagane przez istotne okoliczności, których nie można uzasadniać poleceniem pracodawcy. |
Na czym polegają czynności incydentalne?
Czynności incydentalne są sporadyczne, nie tworzą stałego obowiązku i wynikają z istotnej okoliczności. Ich zaniechanie mogłoby narazić ubezpieczonego, pracodawcę lub kontrahenta na poważne konsekwencje, na przykład znaczną stratę finansową. Przykładem może być jednorazowe zatwierdzenie dokumentu, którego nie może podpisać żadna inna upoważniona osoba.
Wyjątek nie pozwala jednak na utrzymywanie pracownika w stałej gotowości. Polecenie służbowe nie jest istotną okolicznością uzasadniającą pracę na L4. Pracodawca nie może nakazać osobie chorej regularnego odpowiadania na wiadomości, odbierania telefonów ani wykonywania pilnych zadań, a następnie powoływać się na ich incydentalny charakter.
W praktyce granica między czynnością incydentalną a pracą będzie wymagała oceny konkretnej sytuacji. Znaczenie będą mieć częstotliwość, czas trwania, możliwość przekazania zadania innej osobie oraz wpływ działania na leczenie.
Co wolno, a czego nie wolno robić na L4?
Na zwolnieniu można wykonywać zwykłe czynności życia codziennego, o ile nie kolidują z zaleceniami lekarza i stanem zdrowia. Do takich sytuacji najczęściej należą:
- zakup podstawowej żywności i środków potrzebnych w domu
- wykupienie leków w aptece
- wizyta lekarska, badania diagnostyczne lub rehabilitacja
- krótki spacer, jeżeli sposób leczenia na to pozwala
- incydentalne załatwienie pilnej sprawy, której nie może przejąć inna osoba
Samo wyjście z domu, a także sam wyjazd, nie przesądza jeszcze o utracie świadczenia. Liczy się cel i wpływ aktywności na rekonwalescencję. Inaczej oceniany może być wyjazd sprzyjający odpoczynkowi przy przeciążeniu psychicznym, a inaczej forsowna podróż po operacji lub przy urazie ograniczającym poruszanie się.
Za zachowania sprzeczne z celem zwolnienia mogą zostać uznane między innymi:
- wykonywanie pracy zarobkowej dla pracodawcy lub innego podmiotu
- prowadzenie remontu albo ciężkich prac fizycznych
- intensywny wysiłek niezgodny ze stanem zdrowia
- udział w imprezie lub aktywności, która utrudnia leczenie
- niestosowanie się do zaleceń lekarskich
Adnotacja „chory może chodzić” nie oznacza zgody na dowolną aktywność. Pozwala opuszczać miejsce pobytu w zakresie uzasadnionym codziennym funkcjonowaniem i leczeniem, ale nie uchyla zakazu pracy ani obowiązku dbania o rekonwalescencję.
Ostrzeżenie: polecenie przełożonego nie legalizuje pracy na L4. Jeżeli pracodawca oczekuje wykonania zadania, pracownik może odmówić, a w razie sporu powinien zachować korespondencję i inne dokumenty potwierdzające okoliczności kontaktu.
Jak wyglądają kontrole L4?
Kontrola może dotyczyć dwóch różnych kwestii. Pierwsza to prawidłowość wystawienia zwolnienia, czyli ustalenie, czy niezdolność do pracy ma podstawy medyczne. Druga obejmuje sposób wykorzystywania L4, w tym sprawdzenie, czy ubezpieczony nie pracuje i nie podejmuje aktywności utrudniającej leczenie.
Kontrolę może przeprowadzić ZUS. Pracodawca zgłaszający do ubezpieczenia chorobowego więcej niż 20 osób może także samodzielnie sprawdzać prawidłowość wykorzystywania zwolnienia. Przy mniejszej liczbie ubezpieczonych weryfikację prowadzi ZUS na wniosek płatnika lub z własnej inicjatywy.
Od 2026 r. ZUS ma dysponować szerszymi narzędziami. Może kierować ubezpieczonego na badanie do lekarza orzecznika lub konsultanta, również w miejscu pobytu, a także żądać dokumentacji medycznej od podmiotów udzielających świadczeń. Kontrola może obejmować również osoby, które utraciły tytuł ubezpieczenia, ale nadal pobierają świadczenie.
Do typowania spraw mogą służyć analizy danych i powtarzalnych schematów, na przykład częstych krótkich zwolnień przypadających na poniedziałki lub piątki. Samo znalezienie się w takiej grupie nie dowodzi nadużycia, ale może zwiększyć prawdopodobieństwo kontroli.
W czasie kontroli upoważniona osoba może ustalić tożsamość ubezpieczonego, zebrać informacje potrzebne do oceny sposobu wykorzystywania L4 i sprawdzić miejsce pobytu. Jeżeli kontrolę w imieniu pracodawcy prowadzi pracownik kadr lub inna osoba, powinna posiadać imienne upoważnienie.
Praca u drugiego pracodawcy od 2027 roku
Od 1 stycznia 2027 r. osoba mająca więcej niż jeden tytuł do ubezpieczenia będzie mogła otrzymać zwolnienie tylko w odniesieniu do tego tytułu, którego dotyczy niezdolność do pracy. W drugim miejscu może kontynuować obowiązki, jeżeli ich charakter jest zgodny ze stanem zdrowia.
Przykładowo chirurg, który z powodu urazu ręki nie może operować w szpitalu, może być zdolny do prowadzenia zajęć dydaktycznych na uczelni. W takim przypadku L4 może obejmować pracę zabiegową, ale nie musi obejmować pracy wykładowcy. Podobnie osoba wykonująca ciężką pracę fizyczną może czasowo nie być zdolna do tych obowiązków, a jednocześnie móc realizować zadania przy komputerze.
Nie jest to ogólna zgoda na pracę podczas choroby. Decydujące będą rodzaj schorzenia, charakter obu prac oraz treść zwolnienia. Ubezpieczony będzie musiał także poinformować płatnika, u którego pracuje, o okresie zwolnienia wystawionego z innego tytułu ubezpieczenia.
Kiedy wchodzą w życie zmiany?
| Data | Zakres zmian |
|---|---|
| 13 kwietnia 2026 r. | Ustawowe definicje pracy zarobkowej i aktywności niezgodnej z celem zwolnienia, wyłączenie codziennych czynności i określonych działań incydentalnych. |
| 13 kwietnia 2026 r. | Rozszerzenie uprawnień kontrolnych ZUS, w tym kierowanie na badania i pozyskiwanie dokumentacji medycznej. |
| 1 stycznia 2027 r. | Możliwość ograniczenia L4 do jednego tytułu ubezpieczenia i pracy w innym miejscu, jeżeli pozwala na to stan zdrowia. |
O czym pamiętać jako pracownik i pracodawca?
Pracownik powinien niezwłocznie poinformować pracodawcę o nieobecności i przewidywanym okresie jej trwania, zgodnie z zasadami obowiązującymi w firmie. Warto zachować dokumentację dotyczącą wizyt, badań, rehabilitacji oraz sytuacji, które wymagały incydentalnego działania.
Pracodawca nie powinien kontaktować się z osobą na L4 w celu zlecania pracy. Może przekazać informacje organizacyjne konieczne do obsługi nieobecności, ale nie może traktować zwolnienia jako okresu dyżuru. Przy wątpliwościach dotyczących konkretnego zachowania bezpieczniej przeanalizować jego związek ze stanem zdrowia i zasięgnąć porady specjalisty prawa pracy, zamiast automatycznie uznawać każdą aktywność za nadużycie.
Najważniejsza zasada pozostaje prosta: L4 służy leczeniu, ale nie wymaga całkowitego odcięcia od zwykłego życia. O utracie świadczenia powinno decydować zarobkowe wykonywanie pracy albo aktywność, która rzeczywiście koliduje z celem zwolnienia. W przypadku wielu miejsc zatrudnienia trzeba pamiętać, że nowe rozwiązanie zacznie działać dopiero od 2027 roku.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi indywidualnej porady prawnej. W sprawach dotyczących konkretnego zwolnienia lekarskiego, kontroli ZUS lub kilku tytułów ubezpieczenia warto skonsultować się z prawnikiem albo właściwą jednostką ZUS.
