Bezpłatny urlop wychowawczy to uprawnienie pracownika służące osobistej opiece nad dzieckiem. Przysługuje osobie zatrudnionej na podstawie umowy o pracę, która ma co najmniej 6 miesięcy stażu pracy, a jego maksymalny wymiar wynosi 36 miesięcy. Wniosek trzeba złożyć co najmniej 21 dni przed planowanym rozpoczęciem urlopu.
Komu przysługuje urlop wychowawczy?
Zasady urlopu wychowawczego określa Kodeks pracy, w szczególności art. 186. Z uprawnienia może skorzystać pracownik, który chce sprawować osobistą opiekę nad dzieckiem. Nie jest to świadczenie dostępne na podstawie samego faktu posiadania dziecka. Konieczne jest pozostawanie w stosunku pracy.
Prawo do urlopu wychowawczego mają zarówno matka, jak i ojciec dziecka, a także opiekun prawny, jeżeli spełnia warunki określone w przepisach. Najważniejsze wymagania są następujące:
- Umowa o pracę – urlop przysługuje pracownikowi zatrudnionemu na podstawie stosunku pracy. Umowa zlecenia, umowa o dzieło ani działalność gospodarcza same w sobie nie dają prawa do tego urlopu.
- Co najmniej 6 miesięcy stażu – wlicza się poprzednie okresy zatrudnienia, także u innych pracodawców.
- Cel urlopu – pracownik musi wykorzystywać go w celu osobistej opieki nad dzieckiem.
- Złożenie wniosku – urlop jest udzielany na wniosek pracownika, a pracodawca co do zasady ma obowiązek go uwzględnić.
Do sześciomiesięcznego stażu wlicza się wszystkie wcześniejsze okresy pozostawania w zatrudnieniu, niezależnie od liczby pracodawców. Nie trzeba więc przepracować sześciu miesięcy wyłącznie w obecnej firmie.
Ile trwa urlop wychowawczy i na jakich zasadach można go podzielić?
Podstawowy wymiar urlopu wychowawczego wynosi do 36 miesięcy łącznie na oboje rodziców lub opiekunów. Urlop można wykorzystać do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat.
| Parametr | Szczegóły |
|---|---|
| Wymiar | Maksymalnie 36 miesięcy łącznie na oboje rodziców lub opiekunów |
| Wiek dziecka | Do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat |
| Dziecko z niepełnosprawnością | Dodatkowe do 36 miesięcy, nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko 18 lat, jeżeli wymaga ono osobistej opieki |
| Liczba części | Maksymalnie 5 części, zgodnie z liczbą złożonych wniosków |
| Część nieprzenoszalna | Co do zasady 1 miesiąc jest przeznaczony wyłącznie dla każdego z rodziców lub opiekunów |
Każdemu z rodziców lub opiekunów przysługuje wyłączne prawo do jednego miesiąca urlopu. Tej części nie można przenieść na drugiego rodzica. Jeżeli z urlopu korzysta tylko jedna osoba, zwykle może wykorzystać najwyżej 35 miesięcy.
Pełne 36 miesięcy może wykorzystać jeden rodzic lub opiekun, gdy drugi rodzic nie żyje, nie ma władzy rodzicielskiej, został jej pozbawiony albo jego władza rodzicielska została ograniczona lub zawieszona. Podobna zasada dotyczy opiekuna, który sprawuje opiekę nad dzieckiem samodzielnie.
Rodzice mogą korzystać z urlopu w tym samym czasie, ale łączny wymiar nie może przekroczyć ustawowego limitu. Przykładowo, równoczesne korzystanie z urlopu przez oboje rodziców przez miesiąc zużywa jeden miesiąc z łącznego limitu, a nie dwa odrębne miesiące.
Jeżeli dziecko ma orzeczenie o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności i wymaga osobistej opieki, pracownik może otrzymać niezależnie od podstawowego urlopu dodatkowe do 36 miesięcy. Ten urlop można wykorzystywać nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko 18 lat.
Jak złożyć wniosek o urlop wychowawczy?
Wniosek o urlop wychowawczy składa się w postaci papierowej albo elektronicznej, co najmniej 21 dni przed planowanym rozpoczęciem urlopu. Pracodawca jest obowiązany go uwzględnić, jeżeli pracownik spełnia warunki ustawowe.
- Sprawdź, czy masz wymagany staż pracy i pozostajesz zatrudniony na podstawie umowy o pracę.
- Ustal okres urlopu oraz sprawdź, ile części urlopu zostało już wykorzystanych na dane dziecko.
- Przygotuj wniosek w formie papierowej lub elektronicznej i dołącz dokumenty wymagane w danej sytuacji rodzinnej.
- Złóż dokument pracodawcy co najmniej 21 dni przed rozpoczęciem urlopu.
- Zachowaj potwierdzenie złożenia wniosku oraz ustal datę rozpoczęcia i zakończenia urlopu.
Wniosek powinien zawierać co najmniej poniższe informacje:
- imię i nazwisko pracownika,
- imię i nazwisko dziecka,
- okres urlopu, którego dotyczy wniosek,
- okres urlopu wychowawczego wykorzystany wcześniej przez pracownika,
- liczbę części urlopu wykorzystanych na dane dziecko.
Zakres załączników zależy od sytuacji rodziny. W typowych przypadkach potrzebne mogą być oświadczenia dotyczące korzystania z urlopu przez drugiego rodzica lub opiekuna. Przy urlopie związanym z niepełnosprawnością dziecka dołącza się dokument potwierdzający niepełnosprawność. Jeżeli pracownik powołuje się na śmierć drugiego rodzica, brak lub ograniczenie władzy rodzicielskiej albo samodzielną opiekę, należy dołączyć właściwe dokumenty urzędowe lub sądowe.
Złożenie wniosku z mniejszym wyprzedzeniem nie pozbawia prawa do urlopu. W takim przypadku pracodawca udziela go nie później niż z upływem 21 dni od dnia złożenia wniosku. Wniosek można wycofać w formie papierowej lub elektronicznej najpóźniej 7 dni przed rozpoczęciem urlopu.
Pracownik może zrezygnować z trwającego urlopu w każdym czasie za zgodą pracodawcy. Bez takiej zgody powinien zawiadomić pracodawcę najpóźniej 30 dni przed planowanym powrotem do pracy.
Czy można pracować podczas urlopu wychowawczego?
Tak. Pracownik może podjąć pracę u dotychczasowego albo innego pracodawcy, rozpocząć działalność zarobkową, naukę lub szkolenie. Warunkiem jest to, aby aktywność nie wyłączała możliwości osobistej opieki nad dzieckiem.
Najważniejsze zasady dotyczące pracy w tym okresie są następujące:
- praca jest dopuszczalna, jeżeli pozwala nadal osobiście opiekować się dzieckiem,
- pracownik może pracować u obecnego lub innego pracodawcy,
- może prowadzić działalność gospodarczą albo wykonywać zlecenia,
- może wystąpić o obniżenie etatu do wymiaru nie niższego niż 1/2 pełnego wymiaru czasu pracy.
Wniosek o obniżenie wymiaru czasu pracy składa się co najmniej 21 dni przed rozpoczęciem pracy na niższym etacie. Pracodawca musi go uwzględnić. Obniżenie etatu nie zmniejsza niewykorzystanego wymiaru urlopu wychowawczego, ale można z niego korzystać tylko w okresie, w którym pracownik byłby uprawniony do urlopu.
Jeżeli pracodawca ustali, że pracownik trwale przestał sprawować osobistą opiekę nad dzieckiem, może wezwać go do stawienia się w pracy. Wezwanie powinno nastąpić nie później niż w ciągu 30 dni od uzyskania takiej informacji i nie wcześniej niż po upływie 3 dni od wezwania.
Jaka ochrona przysługuje pracownikowi?
Ochrona zaczyna działać od dnia złożenia wniosku o urlop wychowawczy. Pracodawca nie może w tym okresie wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę, z wyjątkiem sytuacji wskazanych w Kodeksie pracy.
- Przy wniosku o urlop wychowawczy ochrona trwa od dnia złożenia wniosku do dnia zakończenia urlopu.
- Przy wniosku o obniżenie etatu ochrona trwa do powrotu do nieobniżonego wymiaru, jednak nie dłużej niż przez łącznie 12 miesięcy.
- Ochrona nie wyłącza rozwiązania umowy w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy.
- Umowa może zostać rozwiązana bez wypowiedzenia z winy pracownika, jeżeli zachodzą ustawowe przesłanki.
Po zakończeniu urlopu pracodawca powinien dopuścić pracownika do pracy na dotychczasowym stanowisku. Jeżeli nie jest to możliwe, należy zaproponować stanowisko równorzędne, na warunkach nie mniej korzystnych niż te, które obowiązywałyby, gdyby pracownik nie korzystał z urlopu.
Czy urlop wychowawczy jest płatny i kto opłaca składki?
Urlop wychowawczy jest bezpłatny. Pracodawca nie wypłaca za ten czas wynagrodzenia. Nie jest to także zasiłek wypłacany przez ZUS. Urlop wychowawczy należy odróżnić od ewentualnego dodatku do zasiłku rodzinnego, który jest odrębnym świadczeniem i zależy od warunków określonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych.
W czasie urlopu wychowawczego składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i zdrowotne są finansowane z budżetu państwa, jeżeli pracownik spełnia warunki objęcia tym ubezpieczeniem. Formalności związane z ich wykazaniem i rozliczeniem wykonuje płatnik składek, czyli pracodawca.
Okres urlopu wychowawczego, w dniu jego zakończenia, wlicza się do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze. Dotyczy to między innymi stażu pracy. Wpływ urlopu na wymiar urlopu wypoczynkowego może zależeć od momentu rozpoczęcia wychowawczego i powrotu do pracy, dlatego przy dłuższej nieobecności warto sprawdzić indywidualne rozliczenie w kadrach.
Najważniejsze dla pracownika są trzy terminy: 6 miesięcy stażu pracy, 21 dni na złożenie wniosku oraz 7 dni na jego wycofanie. Sam urlop pozostaje bezpłatny, ale chroni zatrudnienie i pozwala zachować ciągłość uprawnień pracowniczych na zasadach określonych w Kodeksie pracy.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej. W razie sporu z pracodawcą lub wątpliwości dotyczących dokumentów warto skonsultować sprawę z prawnikiem prawa pracy albo Państwową Inspekcją Pracy.
