Kodeks pracy – urlop macierzyński, zasady i wymiar świadczenia

Urlop macierzyński to obowiązkowe uprawnienie pracownicy, która urodziła dziecko. Przysługuje niezależnie od stażu pracy, wymiaru etatu i rodzaju umowy o pracę. Jego wymiar wynosi od 20 do 37 tygodni, a po porodzie matka musi wykorzystać co najmniej 14 tygodni, zanim będzie mogła zrezygnować z pozostałej części na rzecz ojca dziecka.

Ile trwa urlop macierzyński?

Wymiar urlopu zależy od liczby dzieci urodzonych przy jednym porodzie. Tydzień urlopu oznacza 7 dni kalendarzowych liczonych od pierwszego dnia urlopu.

Urlop może rozpocząć się przed porodem, ale pracownica może wykorzystać w ten sposób najwyżej 6 tygodni. Jeżeli nie skorzysta z urlopu przed przewidywaną datą porodu, urlop rozpoczyna się w dniu porodu i trwa do wyczerpania przysługującego wymiaru.

Jak podzielić urlop między matkę i ojca?

Po porodzie matka musi wykorzystać co najmniej 14 tygodni urlopu macierzyńskiego. Po tym okresie może zrezygnować z pozostałej części i wrócić do pracy, jeżeli niewykorzystany urlop przejmie pracownik – ojciec wychowujący dziecko. W określonych sytuacjach osobistą opiekę może przejąć także ubezpieczony ojciec, który przerwał działalność zarobkową.

Polecamy: Umowa na czas określony a ciąża – co po porodzie?

Wniosek o rezygnację z części urlopu składa się pracodawcy w postaci papierowej albo elektronicznej co najmniej 7 dni przed planowanym powrotem do pracy. Pracodawca musi go uwzględnić. Ojciec lub inny uprawniony członek najbliższej rodziny składa wniosek o przejęcie urlopu co najmniej 14 dni przed rozpoczęciem korzystania z tej części.

Nie należy utożsamiać tego rozwiązania z urlopem rodzicielskim. Urlop macierzyński jest podstawowym, obowiązkowym okresem po porodzie, natomiast urlop rodzicielski jest odrębnym uprawnieniem, z którego rodzice mogą korzystać po urlopie macierzyńskim. Urlop ojcowski również jest niezależny od urlopu macierzyńskiego i przysługuje ojcu w wymiarze do 2 tygodni.

Uzupełniający urlop macierzyński po hospitalizacji dziecka

Od 19 marca 2025 r. Kodeks pracy przewiduje uzupełniający urlop macierzyński dla rodziców wcześniaków oraz dzieci wymagających hospitalizacji po porodzie. Przysługuje on bezpośrednio po wykorzystaniu podstawowego urlopu macierzyńskiego i jest udzielany jednorazowo. Może z niego skorzystać pracownica albo pracownik – ojciec wychowujący dziecko.

Wymiar urlopu ustala się na podstawie tygodnia ciąży, masy urodzeniowej oraz okresu pobytu dziecka w szpitalu:

• Dziecko urodzone przed ukończeniem 28. tygodnia ciąży lub z masą nie większą niż 1000 g – tydzień urlopu za każdy tydzień hospitalizacji, do upływu 15. tygodnia po porodzie.
• Dziecko urodzone po ukończeniu 28. i przed ukończeniem 37. tygodnia ciąży, z masą większą niż 1000 g – tydzień urlopu za każdy tydzień hospitalizacji, do upływu 8. tygodnia po porodzie.
• Dziecko urodzone po ukończeniu 37. tygodnia ciąży – tydzień urlopu za każdy tydzień pobytu w szpitalu w okresie od 5. dnia do końca 8. tygodnia po porodzie, jeżeli hospitalizacja trwała co najmniej 2 kolejne dni, a pierwszy z nich przypadał między 5. a 28. dniem po porodzie.

W pierwszych dwóch przypadkach maksymalny wymiar wynosi odpowiednio 15 albo 8 tygodni. W trzecim przypadku decyduje liczba tygodni hospitalizacji przypadających w określonym ustawowo okresie. Jeżeli przy jednym porodzie urodziło się więcej dzieci, bierze się pod uwagę masę dziecka o najniższej masie urodzeniowej oraz pobyt w szpitalu dziecka hospitalizowanego najdłużej.

Wniosek o uzupełniający urlop składa się w postaci papierowej albo elektronicznej nie krócej niż 21 dni przed zakończeniem podstawowego urlopu macierzyńskiego. Do dokumentu należy dołączyć zaświadczenie ze szpitala wskazujące między innymi okres hospitalizacji, tydzień ciąży, w którym urodziło się dziecko, oraz jego masę urodzeniową. Pracodawca jest zobowiązany uwzględnić prawidłowo złożony wniosek.

Urlop uzupełniający trzeba wykorzystać bezpośrednio po urlopie macierzyńskim. Nie jest to przedłużenie, które można przesunąć na dowolny późniejszy termin. Szczególne przepisy przejściowe dotyczyły osób korzystających z podstawowego urlopu w dniu wejścia w życie nowych regulacji, dlatego w takich sprawach znaczenie ma data rozpoczęcia i zakończenia urlopu oraz treść dokumentów złożonych pracodawcy.

Jaki zasiłek przysługuje za urlop macierzyński?

Za okres urlopu macierzyńskiego przysługuje zasiłek macierzyński w wysokości 100% podstawy wymiaru. Pracownica może jednak złożyć wniosek o uśrednioną wypłatę za okres urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego.

Wniosek złożony w terminie 21 dni po porodzie pozwala otrzymywać 81,5% podstawy za okres urlopu macierzyńskiego oraz zasadniczą część urlopu rodzicielskiego. Przekroczenie tego terminu co do zasady oznacza rozliczenie świadczenia według stawek przypisanych do poszczególnych urlopów, czyli 100% za urlop macierzyński i 70% za urlop rodzicielski. Nieprzenoszalne 9 tygodni urlopu rodzicielskiego drugiego rodzica pozostaje płatne według stawki 70%.

Ochrona stosunku pracy podczas urlopu

W okresie ciąży, urlopu macierzyńskiego oraz od złożenia wniosku o udzielenie urlopu macierzyńskiego pracodawca nie może prowadzić przygotowań do wypowiedzenia ani wypowiedzieć lub rozwiązać umowy o pracę. Ochrona obejmuje także uzupełniający urlop macierzyński, urlop rodzicielski i urlop ojcowski w zakresie określonym w Kodeksie pracy.

Polecamy: Czy pracodawca może odmówić udzielenia urlopu ojcowskiego?

Najważniejsze zasady ochrony przedstawiają się następująco:

• Pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy z powodu korzystania z uprawnień rodzicielskich.
• Ochrona zaczyna się także od złożenia wniosku, choć jej dokładny moment zależy od rodzaju urlopu i terminu rozpoczęcia korzystania z niego.
• W razie upadłości albo likwidacji pracodawcy rozwiązanie umowy może nastąpić na zasadach przewidzianych w przepisach.
• Zwolnienie dyscyplinarne jest możliwe w razie ciężkiego naruszenia obowiązków pracowniczych, co do zasady po uzyskaniu zgody reprezentującej pracownika zakładowej organizacji związkowej.
• Po zakończeniu urlopu pracodawca powinien dopuścić pracownika do pracy na dotychczasowym stanowisku, a jeśli nie jest to możliwe, na stanowisku równorzędnym i na warunkach nie mniej korzystnych.

Szczególne przypadki, takie jak hospitalizacja matki lub dziecka, śmierć matki albo dziecka, porzucenie dziecka czy niezdolność matki do samodzielnej egzystencji, mogą zmienić sposób wykorzystania pozostałej części urlopu. Wtedy z uprawnienia może skorzystać ojciec wychowujący dziecko albo inny członek najbliższej rodziny, po spełnieniu warunków ustawowych.

Terminy wniosków – szybka lista kontrolna

Przy planowaniu urlopu macierzyńskiego trzeba sprawdzić przede wszystkim następujące terminy:

• Do 6 tygodni przed porodem – maksymalna część urlopu macierzyńskiego możliwa do wykorzystania przed przewidywaną datą porodu.
• Co najmniej 14 tygodni po porodzie – minimalny okres, który matka musi wykorzystać przed rezygnacją z pozostałej części urlopu w zwykłym trybie.
• Co najmniej 7 dni przed powrotem do pracy – termin na wniosek matki o rezygnację z pozostałej części urlopu.
• Co najmniej 14 dni przed rozpoczęciem przejmowanej części – termin na wniosek ojca albo innego uprawnionego członka rodziny.
• Nie później niż 21 dni po porodzie – termin na wniosek o zasiłek w wysokości 81,5% za urlop macierzyński i rodzicielski.
• Co najmniej 21 dni przed zakończeniem urlopu macierzyńskiego – termin na wniosek o uzupełniający urlop macierzyński.

Podstawę prawną stanowią przede wszystkim Ustawa z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy oraz Ustawa z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Przy składaniu wniosku należy korzystać z aktualnych formularzy i dokumentów wymaganych przez przepisy wykonawcze.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi indywidualnej porady prawnej. W przypadku sporu z pracodawcą albo nietypowej sytuacji związanej z urlopem warto skonsultować dokumenty z prawnikiem lub właściwą instytucją, w tym Zakładem Ubezpieczeń Społecznych.