„Nienormowany czas pracy” to potoczne określenie zadaniowego systemu czasu pracy. Nie oznacza pracy bez limitów. Nadal obowiązują normy 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy, a pracodawca musi ustalić zadania tak, by dało się je wykonać w tych granicach.
Co oznacza nienormowany czas pracy?
W przepisach prawa pracy właściwą nazwą jest zadaniowy system czasu pracy, uregulowany w art. 140 Kodeksu pracy. Jego istota polega na tym, że pracownik nie musi wykonywać obowiązków według sztywnego rozkładu godzin. Strony ustalają zakres zadań oraz czas niezbędny do ich realizacji.
Elastyczność dotyczy więc sposobu organizacji pracy, a nie zniesienia norm. Zadania powinny odpowiadać wymiarowi czasu pracy wynikającemu z art. 129 Kodeksu pracy. „Nienormowany” nie znaczy zatem, że pracownik ma być dostępny przez całą dobę albo że pracodawca może dowolnie zwiększać zakres obowiązków.
Kiedy można wprowadzić zadaniowy system czasu pracy?
Art. 140 Kodeksu pracy pozwala zastosować ten system tylko wtedy, gdy uzasadnia to charakter pracy, jej organizacja albo miejsce wykonywania. Przed jego wprowadzeniem pracodawca powinien porozumieć się z pracownikiem i ustalić realny czas potrzebny na wykonanie powierzonych zadań. Znaczenie mają przede wszystkim następujące okoliczności:
- Rodzaj pracy utrudnia precyzyjne określenie początku i końca wykonywania obowiązków.
- Organizacja pracy wymaga samodzielnego planowania zadań, na przykład w projektach lub pracy zależnej od potrzeb klienta.
- Miejsce wykonywania pracy wiąże się z przemieszczaniem albo pracą poza siedzibą pracodawcy.
- Rezultat pracy jest ważniejszy dla organizacji niż stała obecność pracownika w określonych godzinach.
Zadaniowy system często dotyczy przedstawicieli handlowych, agentów nieruchomości, architektów, dziennikarzy, programistów, grafików, serwisantów oraz osób wykonujących samodzielne zadania projektowe. Samo stanowisko lub nazwa zawodu nie wystarcza jednak do zastosowania tego rozwiązania. Praca musi rzeczywiście mieć cechy uzasadniające odejście od sztywnego rozkładu.
System powinien zostać wprowadzony w sposób przewidziany dla organizacji czasu pracy, na przykład w regulaminie pracy, układzie zbiorowym albo obwieszczeniu. Następnie pracodawca ustala z pracownikiem zakres obowiązków i czas potrzebny do ich wykonania. W razie sporu powinien wykazać, że zadania były możliwe do zrealizowania w granicach norm.
Jak wygląda ewidencja czasu pracy?
Pracownik objęty zadaniowym systemem czasu pracy co do zasady nie musi rejestrować każdej godziny rozpoczęcia i zakończenia pracy ani odbijać karty obecności. Nie oznacza to jednak całkowitego braku dokumentacji.
Pracodawca nadal prowadzi kartę ewidencji czasu pracy. Ujmuje w niej między innymi urlopy, zwolnienia lekarskie, delegacje, dyżury oraz usprawiedliwione i nieusprawiedliwione nieobecności. Urlop wypoczynkowy przysługuje na takich samych zasadach jak pracownikom objętym innymi systemami czasu pracy, ale zakres zadań powinien zostać odpowiednio zmniejszony na czas urlopu.
Brak szczegółowej ewidencji godzin nie zwalnia pracodawcy z przestrzegania przepisów dotyczących odpoczynku, pracy w nocy oraz pracy w niedziele i święta. Pracownik może też prowadzić własne zapisy czasu przeznaczonego na realizację zadań, co bywa pomocne przy sporze o nadgodziny.
Czy w zadaniowym systemie występują nadgodziny?
Tak. Zadaniowy system czasu pracy nie wyłącza automatycznie prawa do rekompensaty za pracę nadliczbową. Jeżeli pracodawca powierzył zakres obowiązków, którego obiektywnie nie da się wykonać w normalnym czasie pracy, przekroczenie norm może zostać uznane za pracę w godzinach nadliczbowych.
Nie wystarczy więc stwierdzenie, że pracownik sam organizuje dzień pracy. Pracodawca powinien tak zaplanować zadania, aby ich realizacja była możliwa bez stałego przekraczania 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin tygodniowo. Jeżeli problem wynika z błędnego ustalenia zakresu obowiązków lub złej organizacji pracy, pracownik może dochodzić należnego wynagrodzenia i dodatku.
Inaczej wygląda sytuacja osób zarządzających zakładem pracy w imieniu pracodawcy oraz kierowników wyodrębnionych komórek organizacyjnych. Art. 1514 Kodeksu pracy przewiduje, że w razie konieczności wykonują oni pracę poza normalnymi godzinami bez prawa do dodatkowego wynagrodzenia za nadgodziny. Wyjątek dotyczy pracy w niedzielę lub święto, jeżeli nie otrzymali w zamian innego dnia wolnego.
| Aspekt | Pracownik | Kadra zarządzająca |
|---|---|---|
| Prawo do nadgodzin | Możliwe, gdy zadania były nierealne do wykonania w normalnym czasie pracy. | Co do zasady brak dodatkowego wynagrodzenia za pracę poza normalnymi godzinami. |
| Praca w niedzielę lub święto | Podlega ogólnym zasadom rekompensaty za pracę w tych dniach. | Może rodzić prawo do dnia wolnego, a przy jego braku także do wynagrodzenia z dodatkiem, zgodnie z art. 1514 Kodeksu pracy. |
| Ewidencja | Bez szczegółowego rejestrowania godzin, ale z ewidencją urlopów i nieobecności. | Również bez obowiązku szczegółowej ewidencji godzin, przy zachowaniu dokumentacji nieobecności. |
| Odpowiedzialność za organizację | Pracodawca powinien wykazać, że zadania były wykonalne w obowiązujących normach. | Samodzielność nie oznacza zgody na nieograniczoną pracę ani dowolne skracanie wymiaru czasu pracy. |
Sam tytuł „kierownik” nie przesądza jeszcze o zastosowaniu wyjątkowych zasad. Liczy się rzeczywisty zakres uprawnień i odpowiedzialności. Jeżeli kierownik nie ma wpływu na wadliwą organizację pracy, a nadmiar obowiązków wynika z decyzji pracodawcy, także w jego przypadku może powstać spór o rekompensatę.
Pracodawca, który wykorzystuje zadaniowy system jako sposób na stałe zlecanie nieodpłatnej pracy, naraża się na odpowiedzialność. Naruszenie praw pracownika może zostać potraktowane jako wykroczenie zagrożone grzywną od 1 000 do 30 000 zł. Państwowa Inspekcja Pracy może sprawdzić sposób organizacji pracy, dokumentację oraz to, czy powierzone zadania były realne do wykonania w ustawowych normach.
Nienormowany czas pracy oznacza elastyczne wykonywanie konkretnych zadań, ale pozostaje systemem prawa pracy. Najważniejsze są realny zakres obowiązków, prawidłowa ewidencja nieobecności i przestrzeganie norm czasu pracy. Zaufanie między stronami ułatwia organizację, lecz nie zastępuje zgodności z przepisami.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W przypadku sporu o nadgodziny lub prawidłowość zastosowania zadaniowego systemu czasu pracy warto skonsultować się z prawnikiem prawa pracy albo Państwową Inspekcją Pracy.
