Tak. Ojciec zatrudniony na podstawie umowy o pracę może skorzystać z urlopu rodzicielskiego i otrzymać za ten czas zasiłek macierzyński, nawet gdy matka dziecka nie pracuje, jest bezrobotna, studiuje albo nie podlega ubezpieczeniu chorobowemu. Przy jednym dziecku ojciec może wykorzystać maksymalnie 32 tygodnie. Zasiłek wynosi zasadniczo 70% podstawy wymiaru, a w określonych warunkach może wynieść 81,5%.
Czy ojciec ma prawo do urlopu, gdy matka nie pracuje?
Od 26 kwietnia 2023 r. prawo ojca do urlopu rodzicielskiego nie zależy od zatrudnienia ani ubezpieczenia matki. Ojciec nie musi więc przejmować urlopu po matce ani wykazywać, że miała ona prawo do urlopu macierzyńskiego. Musi natomiast sam pozostawać pracownikiem, czyli być zatrudniony między innymi na podstawie umowy o pracę.
Za czas urlopu rodzicielskiego nie jest wypłacane wynagrodzenie za pracę. Ojcu przysługuje zasiłek macierzyński z ubezpieczenia społecznego. Sam urlop jest uprawnieniem pracowniczym wynikającym z Kodeksu pracy, a zasiłek jest świadczeniem ustalanym na podstawie przepisów ubezpieczeniowych.
Ile tygodni urlopu rodzicielskiego może wykorzystać ojciec?
Wymiar urlopu rodzicielskiego jest wspólną pulą obojga rodziców. Przy jednym dziecku wynosi łącznie 41 tygodni, ale nie oznacza to, że każdy rodzic ma osobno prawo do 41 tygodni. Z tej puli ojciec może wykorzystać najwyżej 32 tygodnie, ponieważ 9 tygodni pozostaje wyłącznym prawem matki.
Najważniejsze zasady przedstawiają się następująco:
- 41 tygodni stanowi łączny wymiar urlopu rodzicielskiego przy urodzeniu jednego dziecka.
- 32 tygodnie to maksymalny wymiar, który może wykorzystać jeden rodzic przy standardowej puli.
- 9 tygodni jest wyłącznym, nieprzenoszalnym prawem matki.
- Jeżeli matka nie skorzysta ze swoich 9 tygodni, ojciec nie może ich przejąć, a niewykorzystana część przepada.
- Urlop można wykorzystać jednorazowo albo w maksymalnie pięciu częściach, najpóźniej do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat.
Przy porodzie mnogim łączny wymiar urlopu wynosi 43 tygodnie, a jeden rodzic może wykorzystać maksymalnie 34 tygodnie. Wyższe limity dotyczą szczególnych przypadków, między innymi dziecka posiadającego zaświadczenie „Za życiem”.
Ile płatny jest urlop rodzicielski dla ojca?
Wysokość świadczenia zależy od wariantu rozliczenia zasiłku. Podstawą jest przeciętne wynagrodzenie stanowiące podstawę wymiaru zasiłku, a nie aktualna pensja wypłacana za czas urlopu.
| Wariant | Wysokość zasiłku | Warunki |
|---|---|---|
| Zasada ogólna | 70% podstawy wymiaru | Dotyczy urlopu rodzicielskiego, jeżeli nie zastosowano uśrednionego wariantu. |
| Wariant uśredniony | 81,5% podstawy wymiaru | Wymaga złożenia odpowiedniego wniosku w ciągu 21 dni po porodzie. |
| 9 tygodni wyłącznie dla drugiego rodzica | 70% podstawy wymiaru | Ta część zawsze jest rozliczana według stawki 70%. |
Jeżeli został złożony w terminie wniosek o uśredniony zasiłek, ojciec może otrzymywać 81,5% podstawy za objętą tym wariantem część urlopu rodzicielskiego. Nie dotyczy to jednak jego nieprzenoszalnych 9 tygodni. Za te 9 tygodni zasiłek zawsze wynosi 70%, niezależnie od tego, czy matka pracuje i kiedy ojciec składa wniosek.
Trzeba rozróżnić dwa terminy. Wniosek o wypłatę zasiłku w wysokości 81,5% składa się co do zasady w ciągu 21 dni po porodzie. Natomiast wniosek o udzielenie konkretnego okresu urlopu rodzicielskiego należy przekazać pracodawcy co najmniej 21 dni przed rozpoczęciem urlopu.
Jak złożyć wniosek o urlop i zasiłek?
Ojciec powinien wykonać kilka czynności, aby prawidłowo rozpocząć urlop i otrzymać świadczenie:
- Złóż wniosek o urlop rodzicielski w formie papierowej albo elektronicznej, co najmniej 21 dni przed planowanym rozpoczęciem urlopu.
- Wskaż we wniosku okres urlopu, informacje o wcześniej wykorzystanym urlopie oraz liczbę wykorzystanych części.
- Dołącz odpis aktu urodzenia dziecka albo jego kopię, jeżeli dokument nie znajduje się już w aktach osobowych.
- Dołącz oświadczenie dotyczące korzystania przez matkę z urlopu rodzicielskiego albo zasiłku za okres odpowiadający temu urlopowi.
- Jeżeli chcesz skorzystać z wariantu 81,5%, dopilnuj odrębnego wniosku zasiłkowego i terminu 21 dni od porodu.
Wniosek złożony prawidłowo i z wymaganym wyprzedzeniem pracodawca powinien uwzględnić. Nie może odmówić urlopu z powodu braków kadrowych lub trudności organizacyjnych. Inne zasady dotyczą łączenia urlopu z pracą na część etatu, ponieważ w takim przypadku odmowa może być dopuszczalna ze względu na organizację pracy lub rodzaj wykonywanych obowiązków.
Co z dziećmi urodzonymi przed 26 kwietnia 2023 r.?
W przypadku dzieci urodzonych przed 26 kwietnia 2023 r. sytuacja może być sporna. ZUS prezentował stanowisko, zgodnie z którym ojciec dziecka nieposiadający prawa do urlopu rodzicielskiego w starym stanie prawnym, między innymi z powodu braku ubezpieczenia matki, nie nabywał tego prawa na podstawie późniejszej nowelizacji.
Odmienne podejście przedstawił Sąd Najwyższy w wyroku z 18 października 2023 r., sygn. I PSKP 24/22. Wskazał, że odmowa uprawnienia ojcu wyłącznie ze względu na status ubezpieczeniowy matki może prowadzić do niedozwolonej dyskryminacji ze względu na płeć. W takich sprawach konieczna może być indywidualna analiza dokumentów i dochodzenie praw przed sądem pracy. Dla dzieci urodzonych po 26 kwietnia 2023 r. zasada jest jasna: status zawodowy matki nie ogranicza prawa pracującego ojca do urlopu rodzicielskiego.
W praktyce ojciec może więc otrzymać zasiłek za maksymalnie 32 tygodnie urlopu przy jednym dziecku. Najczęściej będzie to 70% podstawy wymiaru, a 81,5% jest możliwe po spełnieniu warunków dotyczących terminowego wniosku. Nie może natomiast przejąć 9 tygodni zarezerwowanych wyłącznie dla matki.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W przypadku sporu z ZUS lub pracodawcą warto skonsultować dokumenty z radcą prawnym, adwokatem albo specjalistą ds. kadr i płac.
